خلاصه ۳ خطی
فهرست مطالب14 بخش
- لحیم خوب چه شکلی است؟
- ۱. دمای نامناسب هویه
- ۲. گرم کردن قلع به‌جای محل اتصال
- ۳. زمان تماس خیلی کوتاه یا خیلی طولانی
- ۴. استفاده نکردن از فلاکس یا مصرف نادرست آن
- ۵. سیم لحیم نامناسب
- ۶. آماده نکردن سطح قبل از لحیم
- ۷. قلع زیاد و پل زدن بین پایهها
- ۸. تکان خوردن قطعه هنگام سرد شدن
- ۹. تمیز نکردن و قلع‌اندود نکردن نوک هویه
- ۱۰. بی‌توجهی به ایمنی و الکتریسیته ساکن
- ابزار لازم برای لحیم‌کاری درست
- سؤالات متداول
- اتصال سرد در لحیم‌کاری چیست؟
- دمای مناسب هویه برای لحیم‌کاری چقدر است؟
- آیا با سیم لحیم فلاکسدار هم به فلاکس جدا نیاز است؟
- پل قلع بین پایهها را چطور برطرف کنیم؟
- چرا نوک هویه سیاه میشود و قلع نمیگیرد؟
- جمع‌بندی
- بیشتر لحیم‌های بد از چند اشتباه تکراری می‌آیند: دمای نامناسب، گرم نکردن پد و پایه با هم، فلاکس ناکافی، قلع زیاد، تکان خوردن قطعه و نوک هویه‌ی اکسیدشده.
- لحیم خوب سطحی صاف و مخروطی و کمی فرورفته دارد که پایه و پد را کامل می‌پوشاند. لحیم مات، دانه‌دانه یا گلوله‌ای معمولاً «اتصال سرد» است و باید با کمی فلاکس دوباره گرم شود.
- برای شروع یک هویه‌ی ۴۰ وات با پایه، سیم لحیم ۰٫۸ میلی‌متر، فلاکس، سیم قلعکش و تمیزکنندهی نوک کافی است. تهویه، عینک و شستن دست بعد از کار با قلع سرب‌دار را فراموش نکنید.
لحیم‌کاری یکی از اولین مهارت‌های هر علاقه‌مند به الکترونیک است و یکی از رایج‌ترین دلایل کار نکردن مدارها. یک اتصال سرد ممکن است امروز کار کند و فردا با کمی لرزش یا گرما قطع شود. در این راهنمای ایکانو، ۱۰ اشتباه رایج لحیم‌کاری را با علت و راه‌حل هرکدام مرور می‌کنیم و می‌گوییم برای هر کار به چه ابزاری نیاز دارید.
لحیم خوب چه شکلی است؟
قبل از اشتباه‌ها، بدانید هدف چیست. در قطعه‌ی پایه‌دار، لحیم خوب شبیه یک مخروط کوچک با دیواره‌ی کمی فرورفته است که از پد برد تا روی پایه بالا رفته و دور تا دور پایه را پوشانده است. قلع باید روی پد و پایه «پخش» شده باشد، نه اینکه مثل قطره روی آن نشسته باشد. لحیم با قلع سرب‌دار معمولاً براق است. لحیم بدون سرب ذاتاً کمی مات‌تر به نظر می‌رسد و این لزوماً نشانه‌ی خرابی نیست.
| ظاهر لحیم | علت محتمل | راه‌حل |
|---|---|---|
| مات، دانه‌دانه یا ترک‌دار | اتصال سرد: گرمای ناکافی یا تکان خوردن هنگام سرد شدن | با کمی فلاکس دوباره گرم کنید تا قلع کامل ذوب و پخش شود |
| گلوله‌ی قلع روی پایه، بدون چسبیدن به پد | پد گرم نشده یا اکسید دارد | پد و پایه را با هم گرم کنید و فلاکس بزنید |
| قلع زیاد و برآمده | قلع بیش از حد | اضافه را با سیم قلعکش بردارید |
| پل قلع بین دو پایه | قلع زیاد یا نوک پهن روی پایههای نزدیک | فلاکس بزنید و با نوک تمیز یا سیم قلعکش جدا کنید |
| پد بلندشده یا فیبر سوخته | گرمای زیاد یا طولانی، فشار نوک روی پد | ترمیم مسیر با سیم؛ در دفعه‌ی بعد زمان تماس را کوتاه‌تر کنید |
| سوراخ یا حفره در لحیم | گاز فلاکس یا رطوبت گیر افتاده، یا سطح آلوده | تمیز کردن سطح و لحیم دوباره |
۱. دمای نامناسب هویه
دمای کم قلع را خمیری و چسبناک میکند و اتصال سرد می‌سازد. دمای خیلی زیاد فلاکس را قبل از کارش می‌سوزاند، نوک را زودتر اکسید میکند و ممکن است پد را از برد جدا کند. چند عدد مرجع:
- آلیاژ Sn63Pb37 یوتکتیک است و در حدود ۱۸۳ درجه‌ی سانتی‌گراد ذوب میشود.
- آلیاژهای رایج بدون سرب (خانواده‌ی SAC، قلع-نقره-مس) حدود ۲۱۷ درجه ذوب می‌شوند و دمای کار بالاتری می‌خواهند.
- طبق صفحه‌ی محصول، سیم لحیم ASAHI ایکانو آلیاژ Sn63Pb37 با ۲٪ فلاکس دارد و دمای کار ۲۷۰ تا ۳۵۰ درجه برایش ذکر شده است.
هویه ۴۰ وات و هویه ۶۰ وات ایکانو طبق صفحه‌ی محصول کنترل حرارت تک‌حالته دارند، یعنی دما تنظیم نمی‌شود. پس توان را بر اساس کار انتخاب کنید: ۴۰ وات برای قطعات و بردهای معمولی، ۶۰ وات برای سیم‌های ضخیم، پدهای بزرگ و اتصالات زمین که گرما را سریع پخش می‌کنند.
۲. گرم کردن قلع به‌جای محل اتصال
اشتباه کلاسیک مبتدی‌ها این است که قلع را روی نوک هویه ذوب کنند و بعد قطره را روی اتصال بگذارند. فلاکس داخل سیم لحیم در همان چند ثانیه روی نوک می‌سوزد و قلع بدون فلاکس به پد نمی‌چسبد. روش درست:
- نوک هویه را طوری بگذارید که هم‌زمان پد و پایه را لمس کند.
- بعد از یکی دو ثانیه، سیم لحیم را به محل اتصال (طرف مقابل نوک) بزنید، نه به خود نوک.
- وقتی قلع پخش شد، اول سیم لحیم و بعد هویه را بردارید.
فقط یک لایهی خیلی نازک قلع روی نوک لازم است تا گرما بهتر منتقل شود.
۳. زمان تماس خیلی کوتاه یا خیلی طولانی
برای اتصالهای کوچک معمولاً چند ثانیه (حدود ۲ تا ۴ ثانیه) کافی است. اگر بعد از ۵ ثانیه قلع هنوز پخش نشده، مشکل از جای دیگری است: نوک کثیف، توان کم برای آن پد، یا سطح اکسیدشده. نگه داشتن طولانی هویه این مشکل را حل نمی‌کند و فقط برد و قطعه را داغ میکند. قطعات حساس به حرارت مثل LED، سنسورها و آی‌سی‌ها را با فاصله‌ی زمانی بین پایهها لحیم کنید تا خنک شوند.
۴. استفاده نکردن از فلاکس یا مصرف نادرست آن
فلاکس لایهی اکسید را از روی فلز برمی‌دارد و کمک میکند قلع روان شود و پخش شود. سیم لحیم معمولاً فلاکس داخلی دارد، ولی برای تعمیر، لحیم دوباره، SMD و پایههای اکسیدشده، فلاکس جداگانه کار را بسیار سادهتر میکند.
- فلاکس پایه الکل F.L.D طبق صفحه‌ی محصول از نوع «بدون نیاز به شستشو» (No-Clean) است.
- فلاکس پایه آب F.L.D هم موجود است. باقیمانده‌ی فلاکس‌های پایه‌آب معمولاً باید بعد از کار شسته شود. دستور سازنده را روی بسته بخوانید.
مصرف خیلی زیاد هم خوب نیست و برد را چسبناک میکند. بعد از کار، باقیمانده را با الکل ایزوپروپیل و یک برس نرم پاک کنید. ظرف الکل پمپی این کار را تمیزتر میکند.
۵. سیم لحیم نامناسب
قطر سیم لحیم باید با اندازه‌ی کار جور باشد. ۰٫۸ میلی‌متر برای قطعات پایه‌دار و بیشتر کارهای برد مناسب است. برای SMD ریز، سیم نازک‌تر کنترل بهتری می‌دهد. نوع آلیاژ هم مهم است:
| آلیاژ | ویژگی | نکته |
|---|---|---|
| Sn63Pb37 | یوتکتیک؛ در یک دمای مشخص (حدود ۱۸۳ درجه) از مایع به جامد می‌رود | برای تعمیر و آموزش راحت‌ترین است؛ احتمال اتصال سرد کمتر |
| Sn60Pb40 | در یک بازه‌ی کوچک دمایی جامد میشود | اگر قطعه در این بازه تکان بخورد، اتصال ضعیف میشود |
| بدون سرب (SAC و مشابه) | دمای ذوب بالاتر (حدود ۲۱۷ درجه) | هویه‌ی قوی‌تر و فلاکس خوب می‌خواهد؛ در محصولات تجاری الزامی است |
سیم لحیم ایکانو را در دسته‌ی سیم لحیم، روغن لحیم و خمیر قلع ببینید.
۶. آماده نکردن سطح قبل از لحیم
پایه‌ی قطعه‌ای که مدت‌ها در انبار مانده یا پد بردی که با دست لمس شده، لایهی اکسید یا چربی دارد و قلع به آن نمی‌چسبد. قبل از کار، پدها را با الکل ایزوپروپیل تمیز کنید. اگر پایهها تیره شده‌اند، یک لایهی نازک قلع (قلع‌اندود کردن) روی پایه قبل از نصب، کار را خیلی راحت میکند. بعد از تمیزکاری، پدها را با انگشت لمس نکنید.
۷. قلع زیاد و پل زدن بین پایهها
قلع بیشتر اتصال را محکم‌تر نمی‌کند. فقط بازرسی را سخت‌تر و احتمال اتصال کوتاه بین پایههای نزدیک را بیشتر میکند، مخصوصاً در آی‌سی‌ها و قطعات SMD. اگر پل قلع درست شد:
- کمی فلاکس بزنید و نوک تمیز هویه را از بین پایهها به بیرون بکشید.
- یا از سیم قلعکش ۱٫۵ میلی‌متری برای پایههای ریز و سیم قلعکش ۳ میلی‌متری برای پدهای بزرگ استفاده کنید. طبق صفحه‌ی محصول، هر دو از مس بافته‌شده و ۱٫۵ متری هستند.
- برای خالی کردن سوراخ قطعه‌ی پایه‌دار، قلعکش 366D یا قلعکش فلزی سریع‌تر است.
۸. تکان خوردن قطعه هنگام سرد شدن
اگر قطعه یا سیم در لحظه‌ای که قلع در حال جامد شدن است تکان بخورد، ساختار لحیم به هم می‌ریزد و اتصال مات و ضعیف میشود. قطعه‌ی پایه‌دار را قبل از لحیم با خم کردن کمی پایهها در جایش نگه دارید. برد را روی سطح ثابت بگذارید و بعد از برداشتن هویه، چند ثانیه به اتصال دست نزنید. در SMD، اول یک پد را قلع‌اندود کنید، قطعه را با پنس روی آن بنشانید و بعد سر دیگر را لحیم کنید.
۹. تمیز نکردن و قلع‌اندود نکردن نوک هویه
نوک اکسیدشده سیاه یا خاکستری است، قلع را پس می‌زند و گرما را خوب منتقل نمی‌کند. چند عادت ساده عمر نوک را زیاد میکند:
- بین اتصال‌ها نوک را با تمیزکنندهی سیم برنجی یا اسفنج نسوز نمدار (نه خیس) پاک کنید. طبق صفحه‌ی محصول، تمیزکنندهی برنجی بدون آب کار میکند و دمای نوک را پایین نمی‌آورد.
- بعد از تمیز کردن، و قبل از خاموش کردن، یک لایهی نازک قلع تازه روی نوک بگذارید تا اکسید نشود.
- نوک را سوهان یا سمباده نزنید. روکش آن از بین می‌رود. نوک فرسوده را با نوک یدکی ۴۰ وات عوض کنید. طبق صفحه‌ی محصول، نوک R-48SB سایز ۰٫۵ و نوک تیز R-48B سایز ۰٫۳ میلی‌متر دارد. برای هویه‌ی ۶۰ وات، نوک R-6B مناسب است.
۱۰. بی‌توجهی به ایمنی و الکتریسیته ساکن
- دود: دود لحیم‌کاری بیشتر از سوختن فلاکس است و ریه را اذیت میکند. در جای دارای تهویه کار کنید و مستقیم بالای دود نفس نکشید.
- سوختگی: هویه را همیشه روی پایه‌ی هویه بگذارید، نه روی میز. عینک بزنید، چون قلع و فلاکس ممکن است پاشیده شوند. پایه‌ی بریده‌شده‌ی قطعات هم ممکن است به چشم بپرد.
- سرب: بعد از کار با قلع سرب‌دار دست‌ها را بشویید و سر میز کار چیزی نخورید.
- الکتریسیته ساکن: آی‌سی‌ها و ماسفت‌ها به تخلیه‌ی الکتریسیته ساکن حساس‌اند. دستبند آنتی‌استاتیک یا دستکش آنتی‌استاتیک ریسک را کم میکند.
- برق شهر: هیچ‌وقت روی بردی که به برق وصل است لحیم‌کاری نکنید. خازن‌های ولتاژ بالا را قبل از کار تخلیه کنید.
ابزار لازم برای لحیم‌کاری درست
| ابزار | چرا لازم است | در ایکانو |
|---|---|---|
| هویه | ۴۰ وات برای برد، ۶۰ وات برای سیم و پد بزرگ | هویه، المنت یدکی ۴۰ وات |
| نوک هویه | نوک ریز برای SMD و پایه‌ی نزدیک | نوک هویه و المنت |
| سیم لحیم و فلاکس | اتصال تمیز و براق | سیم لحیم و فلاکس |
| قلعکش و پایه | اصلاح اشتباه و نگهداری ایمن هویه | قلعکش و پایه هویه |
| تمیزکنندهی نوک | عمر بیشتر نوک و انتقال بهتر گرما | تمیزکنندهی هویه |
| سیم‌چین و کف‌چین | بریدن پایه‌ی اضافه بعد از لحیم | کف‌چین ۵ اینچ |
| مولتی‌متر | چک کردن اتصال و اتصال کوتاه | مولتی‌متر |
برای تمرین، یک برد سوراخ‌دار و چند مقاومت ارزان بگیرید، یا با یکی از کیت‌های آموزشی ایکانو شروع کنید. مثلاً کیت‌های موزیکال برای اولین تجربه‌ی لحیم‌کاری مناسب‌اند (راهنمای کیت موزیکال). اگر می‌خواهید سراغ قطعات SMD بروید، روش لحیم مقاومت SMD را در راهنمای مقاومت SMD ببینید.
سؤالات متداول
اتصال سرد در لحیم‌کاری چیست؟
اتصال سرد لحیمی است که قلع در آن کامل ذوب و پخش نشده یا قطعه هنگام سرد شدن تکان خورده است. ظاهرش مات، دانه‌دانه یا گلوله‌ای است و ممکن است با لرزش یا گرما قطع و وصل شود. راه‌حل این است که با کمی فلاکس دوباره آن را گرم کنید تا قلع کامل پخش شود.
دمای مناسب هویه برای لحیم‌کاری چقدر است؟
به آلیاژ قلع بستگی دارد. قلع Sn63Pb37 در حدود ۱۸۳ درجه ذوب میشود و قلع‌های بدون سرب رایج حدود ۲۱۷ درجه. طبق صفحه‌ی محصول، برای سیم لحیم ASAHI ایکانو دمای کار ۲۷۰ تا ۳۵۰ درجه ذکر شده است. هویه‌های ساده‌ی ۴۰ و ۶۰ وات دما را تنظیم نمی‌کنند. برای این هویه‌ها توان را بر اساس اندازه‌ی کار انتخاب کنید.
آیا با سیم لحیم فلاکسدار هم به فلاکس جدا نیاز است؟
برای اتصالهای معمولی، فلاکس داخل سیم لحیم معمولاً کافی است. برای تعمیر، لحیم دوباره، قطعات SMD و پایههای اکسیدشده، فلاکس جداگانه کار را بسیار سادهتر میکند و احتمال پل قلع را کم میکند.
پل قلع بین پایهها را چطور برطرف کنیم؟
کمی فلاکس روی محل بزنید و نوک تمیز هویه را از بین پایهها به بیرون بکشید. اگر قلع زیاد است، سیم قلعکش را روی محل بگذارید و با هویه گرم کنید تا قلع اضافه جذب آن شود.
چرا نوک هویه سیاه میشود و قلع نمیگیرد؟
نوک هویه با گرما و نبودن لایهی قلع اکسید میشود. بین کارها نوک را با تمیزکنندهی برنجی یا اسفنج نمدار پاک کنید و قبل از خاموش کردن یک لایهی نازک قلع روی آن بگذارید. نوک را سوهان نزنید. اگر روکش آن از بین رفته، نوک را عوض کنید.
جمع‌بندی
لحیم‌کاری خوب سه شرط ساده دارد: سطح تمیز، گرمای کافی روی پد و پایه با هم، و مقدار مناسب قلع با فلاکس. بیشتر اشتباهات این مقاله با یک نوک تمیز و قلع‌اندودشده، کمی فلاکس و چند ثانیه صبر حل می‌شوند. همه‌ی ابزارهای لازم را در دسته‌ی ابزار مونتاژ و لحیم‌کاری ایکانو پیدا می‌کنید.
ایکانو در اصفهان امکان تحویل حضوری سفارش را هم دارد. اگر در اصفهان هستید، می‌توانید سفارش خود را حضوری تحویل بگیرید.
